Bir Sembolün Anatomisi

İnsanoğlunun ince ayrıntılarla dolu, duygusal ve bir o kadar da kaygan dünyasına hoş geldiniz. Bu makalede, WhatsApp’ın o küçücük, masum görünen ama adeta bir mahkeme delili niteliği taşıyan “mavi tık” sembolü üzerinden insan psikolojisinin karanlık yönlerini, dürüstlük kavramını ve modern iletişimin ahlaki boyutlarını ele alacağım.

Modern insanın teknolojiyle imtihanı, çoğu zaman, ekranın sağ alt köşesine düşen o iki küçük mavi çizgide düğümleniyor. Bir zamanlar sadece haberleşmek olan eylemin yerini, artık bir gözetleme ve kaçış oyununun alması, ruhsal özgürlüğümüzün dijital prangalarla nasıl daraldığının en somut delili. İnsanın aslında hiç de rasyonel bir canlı olmadığını, dürüstlüğün şartlara ve ortama bağlı olarak nasıl kaygan bir zemine dönüştüğünü görmek için çok uzaklara bakmamıza gerek yok.

İşte mavi tıkın gölgesinde saklanan o karanlık ve ironik insan panoraması:

Pek çok kullanıcı, mavi tık ayarını açık bırakmayı erdemli bir tercih olarak sunar. Bu tercih, çevresine “Benim gizlim saklım yok, şeffafım” mesajı verir; bir tür sosyal dürüstlük beyanıdır. Sosyolog Erving Goffman’ın izlenim yönetimi dediği vitrin davranışı tam olarak budur. Kişi, dürüst ve özgüvenli görünme maskesini takar. Ancak arka planda, o vitrinin hemen arkasında son derece kurnazca bir hesap döner.

Mesajlar çoğunlukla telefonun ön izleme penceresinden veya bildirim ekranından gizlice okunur. WhatsApp ana ekranına girilmez ki o iki gri çizgi maviye dönmesin. Teknik olarak mesaj “okunmamış” sayılır; sosyal olarak ise yalan söylenmiş olunur. Bu durum, dürüstlükten ziyade “dürüst görünme” çabasının ta kendisidir. Kişi, iki ayrı cephede aynı anda kazanmaya çalışır: Hem dürüst görünmek hem de cevap verme zorunluluğundan kaçarak özgür kalmak. Bu, zekice kurgulanmış bir strateji gibi görünse de aslında karakterin omurgasındaki bir çatırdamadır.

Felsefenin en eski ikilemlerinden biri, bugün o küçük telefon ekranına sıkışmış halde karşımızda duruyor. Antik Yunan’dan bu yana ahlak filozofları hep aynı soruyu sormuştur: İnsan, kimse görmüyorken dürüst davranır mı? Platon’un Gyges’in Yüzüğü hikayesini hatırlayalım. Sahibini görünmez kılan bu yüzüğü takan kişi ne yapar? Görünmezliğin sunduğu sınırsız özgürlükle kendi çıkarlarına mı koşar, yoksa temel ahlaki değerlere bağlı mı kalır?

İşte ön izleme penceresi, modern çağın Gyges Yüzüğü’dür. Kişi o pencereden bakarken görünmezdir; karşı tarafa mavi tık gitmez. Ama o, mesajı harfi harfine okumuştur. Karşısındaki kişinin beklentisini bilir. Ancak bu bilgiyi paylaşmadan, gölgelerde bekler. Burada su yüzüne çıkan çok sert bir gerçek var: Dürüstlük, karşı tarafa sunulan bir mesajdan ziyade, kimse sizi izlemezken verdiğiniz bir karardır. Mavi tık ayarını açık tutmak, kişiyi dürüst yapmaz. Sadece vitrinin temiz görünmesini sağlar.

Konu özellikle “Beni bir saat içinde ara” gibi zamana bağlı mesajlarda çok daha can alıcı bir boyut kazanır. Kişi, mesajı anında görür. Saati bilir. Süreyi hesaplar ve bilerek, isteyerek bekler. Bir ya da iki saat sonra döner ve o bildik repliği sahneler: “Canım şimdi gördüm, sanırım biraz geç kaldım.” Bu cümle, görünüşte masum bir özürdür. Oysa içinde birden fazla gerçeği barındırır: Bilerek geciktirilmiş bir yanıt, önceden kurgulanmış bir bahane ve söylenmiş bir yalan. Bu, basit bir beyaz yalan değildir; karşı tarafın zamanına, iradesine ve zekasına yapılan bir saygısızlıktır. Kendi kurnazlığını, karşı tarafın saflığıyla ikame etmeye çalışmaktır.

Fransız varoluşçu filozof Jean-Paul Sartre, insanın kendi özgürlüğünden ve sorumluluğundan kaçmak için kendine yalan söylemesine Mauvaise Foi (Kötü Niyet / Kendini Aldatma) der. Kişi, yüzleşme sorumluluğundan kaçmak için yalanı bir kalkan olarak kullanır. “Seni aramak istemedim” veya “Şu an seninle konuşacak enerjim yok” demek cesaret ister. Bunun yerine “mesajı görmedim” bahanesine sığınarak, suçu zamanın ve teknolojinin üzerine atar.

Hikayenin belki de en çarpıcı boyutu, mesajı gönderen tarafın durumudur. Gönderen kişi de aptal değildir; o da bu olasılığı çok iyi bilir. Arkadaşının o mesajı çoktan ön izlemeden okuduğunu, bilerek beklettiğini adeta hisseder. Ancak elinde bunu kanıtlayacak o mavi delil olmadığı için hiçbir şey diyemez. Karşı tarafın “Mesajı geç gördüm” mazeretine inanmış gibi davranır.

Burada muazzam bir ahlaki ikilem doğar. Bir taraf yalan söylerken, diğer tarafın onun yalan söylediğini bildiği halde bunu yüzüne vurmaması ahlaki midir? Bir yoruma göre bu, sosyal bir olgunluktur. Toplumsal yaşam, pek çok nazik suskunluk üzerine inşa edilmiş ve adı konmamış sosyal sözleşmeden oluşur. Taraflar ilişkiyi korumak adına pragmatik bir eylemde bulunduklarına inanırlar. Ancak işin gerçeği şudur: Bu suskunluk ahlaki bir erdem değil, bir mecburiyet halini aldığında, bu sessiz anlaşma iki tarafı da yozlaştırır. Yalan söyleyen, yalanının işe yaradığını düşünerek kibrini besler; yalanı bilip de susan ise içten içe karşısındakine duyduğu saygıyı yitirir. Söylenmeden biriken bu tür küçük yalanlar, güven ilişkisini içten içe çürütür. Geriye sadece nezaket maskesi kalır.

Vicdan, kişinin kendi kendini yargıladığı mahkemedir. Bu mahkeme, dışarıdan hiçbir tanığın olmadığı anlarda bile çalışmaya devam eder. Ön izleme numarasını yapan kişi, karşısındakini değil, aslında kendini aldatmaktadır. Zeka açısından bakarsak; bu davranış kısa vadede durumu kurtaran zekice bir hamle gibi görünür. Ancak gerçek zeka, güvenin nasıl inşa edildiğini hesaplayabilmektir. Basit taktiklerle kısa vadeli konfor elde edenler, uzun vadede tüm sosyal değerlerini öz saygılarını, güvenilirliği, benliğini, sahiciliğini, itibarını yavaş yavaş yitirir.

Şimdi gelin, hikayenin belki de en az konuşulan karakterine bakalım: Mavi tık ayarını baştan sona kapatan kişiye. Bu kişi oyuna hiç girmez. “Mesajını geç gördüm” der ve bu bahanesi teknik olarak her zaman mümkündür. Kimse ona mavi tık gelmediği için itiraz edemez. Peki bu kişi dürüst müdür?

Dürüst olmayanların içindeki en dürüst kişi ya da dürüstlerin içindeki en az dürüst olan kişi olabilir mi? Bir bakıma evet. Çünkü bu kişi, sistemi manipüle etmek yerine iletişimde şeffaflığı baştan reddetmiştir. “Ben mesajlarımı ne zaman okuduğumu sana bildirmek istemiyorum” diyerek sınırlarını net çizmiştir. Mavi tık ayarını açık tutup ön izleme hilesi yapan kişi en azından bir dürüstlük performansı sergiler; mavi tıkı kapatan kişi ise bu performansa tenezzül etmez. Ancak bu durumu farklı okumak da mümkün. Belki de bu kişi, dürüst olmayanların en az yalan söyleyeni olmayı baştan hedeflemiş ve kendini bu şekilde konumlamayı seçmiştir. Küçük ama anlamlı bir fark. Doğada da örneğini gördüğümüz bir çeşit kendi alanını koruma altına alma çabası.

Mavi tık, teknolojinin bize sunduğu sıradan bir özellik değil; insanın kendisiyle yüzleştiği, ya da yüzleşmekten kaçtığı küçük ama keskin bir aynadır. İnsan ne kadar modern bir çevrede yaşarsa yaşasın; kısa vadeli çıkar, görünüm kaygısı ve sorumluluktan kaçma güdüsüyle hesaplaşmaktan kurtulamaz.

Mavi tık ayarını tamamen kapatıp “mesajı geç gördüm” diyenler ile açık bırakıp ön izlemede pusuda bekleyenler arasında ahlaki bir fark var mıdır? Neticede her iki grup da “ulaşılabilirlik” otoritesine karşı pasif-agresif bir direniş sergilemektedir. Ancak en büyük yanılgı, bu küçük hilelerin bizi özgür kıldığını sanmaktır. Kendi dürüstlüğünü küçük bir uygulama ayarına feda eden bir zihin, asla gerçek düşünsel özgürlüğe ulaşamaz. Dijital ekranların arkasına saklanarak inşa edilen özgüven, kumdan bir kaleden farksızdır. İnsan mavi tıkı bloke ederek karşısındaki insanın beklentisini manipüle etmeye harcadığı enerjiyi, kendi içsel dürüstlüğünü inşa etmek ve dijital bir onaya ihtiyaç duymadan var olabilmek için harcasaydı, belki de içinde yaşadığı modern hapishanenin parmaklıklarını çoktan kırmış olurdu. Gerçek otorite, bir uygulamanın sunduğu gizlilik ayarlarında değil; muhatabına “gördüm ama şu an cevap vermek istemiyorum” diyebilecek özgüvenin ve şeffaflığın ağırlığındadır. Kendimizi saklayarak kazandığımızı sandığımız o sahte zaman dilimleri; aslında karakterimizin omurgasından koparılan parçalar ve bir uygulamanın sınırlarına hapsedilmiş özgürlük illüzyonunun son nefesleridir.